Có một thời, chúng ta từng nghĩ cuộc đời giống như một cuộc đua.
Hai mươi tuổi phải học cho giỏi. Hai mươi lăm tuổi phải có công việc ổn định. Ba mươi tuổi phải có nhà, có xe, có tiền tiết kiệm. Ba mươi lăm tuổi mà vẫn chưa biết mình muốn gì thì hình như có gì đó sai sai.
Ít nhất, đó là những gì chúng ta nghe được từ gia đình, bạn bè, mạng xã hội và cả những buổi họp lớp mà người ta vô tình biến thành một buổi báo cáo thành tích.
“Dạo này làm ở đâu rồi?”
“Lương tháng bao nhiêu?”
“Có nhà chưa?”
“Bao giờ lấy vợ, lấy chồng?”
Bốn câu hỏi, đủ để một người đang sống khá vui vẻ bỗng nhiên cảm thấy mình cần nghiêm túc xem lại toàn bộ cuộc đời.
Nhưng có một điều khá thú vị: càng trưởng thành, chúng ta càng có thể nhận ra rằng thứ mình muốn ở tuổi 25 không nhất thiết là thứ mình muốn ở tuổi 35 hay 40.
Vậy có tồn tại một peak of ambition age — độ tuổi mà tham vọng của con người đạt đỉnh — hay không?
Và nếu có, tại sao đôi khi chúng ta lại cảm thấy mình bớt tham vọng đi khi bước vào tuổi trung niên?
1. Tuổi 25: Tôi muốn có tất cả
Ở tuổi 25, tương lai thường trông rất rộng mở.
Chúng ta có thể tưởng tượng mình trở thành một chuyên gia giỏi, kiếm được nhiều tiền, mua nhà ở thành phố, đi du lịch nước ngoài vài lần mỗi năm, có một mối quan hệ tình cảm tuyệt vời và thỉnh thoảng đăng ảnh cuộc sống đáng mơ ước lên mạng xã hội.
Tất cả những điều đó đều nghe có vẻ hợp lý.
Vấn đề duy nhất là chúng ta thường muốn đạt được tất cả cùng một lúc.
Đi làm thì muốn lương cao. Lương cao rồi lại muốn công việc ít áp lực. Công việc ít áp lực thì sợ không phát triển. Phát triển nhanh thì không có thời gian yêu đương. Có người yêu rồi thì muốn có thêm thời gian cho bản thân.
Con người đúng là một sinh vật khó chiều. Ngay cả bản thân mình đôi khi cũng không biết phải chiều thế nào cho vừa.
Nhưng tham vọng ở tuổi trẻ có một đặc điểm đáng quý: chúng ta sẵn sàng tưởng tượng về những điều chưa từng có.
Chúng ta chưa biết mình có thể đi xa đến đâu, nên gần như mọi khả năng đều đáng để thử.
Một phần động lực đến từ sự tò mò, một phần đến từ mong muốn chứng minh bản thân, và một phần không nhỏ đến từ việc nhìn thấy bạn bè tiến lên rồi tự hỏi: “Ủa, sao người ta làm được mà mình chưa làm được?”
Chúng ta bắt đầu học thêm kỹ năng, làm thêm dự án, đổi công ty để tăng lương, đọc sách phát triển bản thân và lưu hàng chục video về cách trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.
Có khi xem xong còn chưa kịp áp dụng đã đến giờ ngủ.
Dù vậy, tham vọng ở tuổi 25 không hề vô nghĩa. Nó giúp chúng ta thử nghiệm, tích lũy kinh nghiệm và khám phá khả năng của bản thân.
Chỉ có điều, khi còn trẻ, chúng ta thường nghĩ rằng thành công là phải có thật nhiều thứ.
Chúng ta chưa chắc đã biết mình cần những thứ đó để làm gì.
2. Đến tuổi 35, câu hỏi bắt đầu thay đổi
Hãy tưởng tượng một người đã đi làm hơn mười năm.
Người đó không còn là nhân viên mới vào nghề, không còn phải hỏi đồng nghiệp cách xử lý mọi vấn đề nhỏ, cũng không còn quá ngạc nhiên khi một dự án bị trì hoãn vì những lý do chẳng ai ngờ tới.
Họ có kinh nghiệm, có kỹ năng, hiểu môi trường làm việc và biết rằng cuộc sống không vận hành theo một kế hoạch hoàn hảo nào cả.
Nhưng rồi một ngày, họ nhận ra mình đang làm những việc từng rất muốn làm, mà cảm giác hào hứng ngày xưa không còn nguyên vẹn.
Công việc vẫn ổn. Thu nhập có thể tốt hơn trước. Cuộc sống không đến nỗi nào.
Vậy mà trong đầu vẫn xuất hiện một câu hỏi:
“Rồi tiếp theo thì sao?”
Lên vị trí cao hơn à? Được thôi. Nhưng sau đó thì sao?
Kiếm thêm tiền à? Tất nhiên là tốt. Nhưng bao nhiêu mới đủ?
Mua nhà, mua xe, tích lũy tài sản? Những mục tiêu đó vẫn có giá trị. Nhưng liệu chúng có thực sự khiến mình hạnh phúc hơn, hay chỉ giúp mình yên tâm rằng mình không bị tụt lại phía sau?
Đây là lúc nhiều người bắt đầu nhìn tham vọng bằng một góc nhìn khác.
Không phải họ đột nhiên trở nên lười biếng. Cũng không nhất thiết là họ đã hết ý chí.
Có thể họ chỉ đang nhận ra rằng không phải mục tiêu nào từng hấp dẫn mình cũng sẽ tiếp tục hấp dẫn mình mãi mãi.
Một mục tiêu có thể rất phù hợp với con người bạn ở tuổi 25, nhưng không còn phù hợp với con người bạn đang trở thành ở tuổi 35.
Và điều đó không có nghĩa là bạn đã thất bại.
Có thể bạn chỉ đang thay đổi.
3. Tâm lý học nói gì về tham vọng khi chúng ta lớn lên?
Trong tâm lý học, có một lý thuyết khá thú vị mang tên Socioemotional Selectivity Theory, thường được dịch là lý thuyết chọn lọc cảm xúc – xã hội.
Lý thuyết này gắn với nhà tâm lý học Laura Carstensen và cho rằng cách chúng ta nhìn nhận thời gian còn lại của cuộc đời có ảnh hưởng đến những mục tiêu mình ưu tiên.
Khi cảm thấy tương lai còn rất rộng mở, con người thường có xu hướng ưu tiên khám phá, học hỏi và mở rộng kiến thức, trải nghiệm.
Khi cảm thấy thời gian trở nên hữu hạn hơn, những mục tiêu mang ý nghĩa cảm xúc, các mối quan hệ quan trọng và trải nghiệm có giá trị với bản thân có thể được ưu tiên nhiều hơn.
Điều đáng chú ý là sự thay đổi này không đơn giản chỉ phụ thuộc vào tuổi tác. Một người trẻ trải qua biến cố lớn cũng có thể bắt đầu suy nghĩ về thời gian theo cách khác. Ngược lại, một người ở tuổi 50 vẫn có thể rất hào hứng với những cơ hội mới.
Nói một cách đời thường, khi 25 tuổi, bạn có thể nghĩ:
“Mình phải thử thật nhiều thứ, biết đâu sẽ tìm ra cơ hội lớn.”
Đến tuổi 35, bạn có thể nghĩ:
“Mình đã thử kha khá rồi. Bây giờ, thứ gì thực sự đáng để mình dành thêm năm năm?”
Hai cách nghĩ đều có giá trị.
Khác biệt nằm ở chỗ một bên muốn mở rộng những khả năng, còn bên kia bắt đầu chọn lọc những khả năng đáng để theo đuổi.
Và đây có thể là một trong những thay đổi quan trọng nhất của tham vọng khi trưởng thành.
4. Có phải chúng ta đang mất tham vọng, hay chỉ đang mệt?
Đây mới là câu hỏi đáng để suy nghĩ.
Bởi vì có hai trạng thái nhìn bề ngoài khá giống nhau nhưng thực chất rất khác biệt.
Trạng thái thứ nhất: bạn vẫn muốn thành công, nhưng không còn muốn thành công theo cách cũ.
Ngày trước, bạn có thể sẵn sàng làm việc đến 10 giờ tối để chứng minh năng lực. Bây giờ, bạn vẫn muốn giỏi hơn, kiếm nhiều tiền hơn, nhưng không còn tin rằng làm việc đến kiệt sức là con đường duy nhất.
Ngày trước, bạn muốn có chức danh thật đẹp trên LinkedIn. Bây giờ, bạn quan tâm hơn đến việc mình có được quyền quyết định cách làm việc, có được tôn trọng và có thời gian sống hay không.
Bạn không từ bỏ tham vọng. Bạn đang thay đổi định nghĩa thành công.
Trạng thái thứ hai: bạn thực sự đang cạn năng lượng.
Bạn không còn hào hứng với những việc từng yêu thích. Những mục tiêu cũ vẫn quan trọng nhưng bạn không biết lấy đâu ra động lực để theo đuổi. Nghỉ ngơi cũng không giúp bạn phục hồi như trước.
Trong trường hợp này, vấn đề có thể không nằm ở việc bạn chưa tìm được mục tiêu lớn tiếp theo. Nó có thể liên quan đến căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ, sức khỏe, môi trường làm việc hoặc những khó khăn khác trong cuộc sống.
Chúng ta không nên vội vàng gọi mọi sự mệt mỏi là dấu hiệu của trưởng thành.
Đôi khi, bạn không cần một mục tiêu mới để thức dậy lúc năm giờ sáng và thay đổi cuộc đời.
Bạn cần ngủ đủ một giấc, giảm bớt áp lực hoặc thừa nhận rằng mình đã mệt.
Không phải vấn đề nào của cuộc đời cũng giải quyết được bằng một cuốn sách phát triển bản thân.
5. Tuổi 35 có phải là đỉnh cao tham vọng?
Câu trả lời trung thực là: chưa có bằng chứng khoa học đủ mạnh để khẳng định mọi người đều đạt đỉnh tham vọng ở một độ tuổi cụ thể.
Bởi vì tham vọng không phải một thứ duy nhất.
Có người tham vọng nhất ở tuổi 25, khi họ sẵn sàng làm mọi thứ để thoát khỏi hoàn cảnh hiện tại.
Có người đến tuổi 38 mới thực sự bứt phá, vì lúc này họ có đủ kinh nghiệm, mối quan hệ và hiểu biết để xây dựng một doanh nghiệp.
Có người đạt được vị trí mong muốn ở tuổi 42 rồi nhận ra điều họ cần tiếp theo không phải một chức danh cao hơn, mà là quyền tự chủ đối với cuộc sống.
Cũng có người ở tuổi 50 mới tìm được công việc mà họ thực sự muốn làm.
Không có một đường biểu diễn tham vọng duy nhất dành cho tất cả mọi người.
Điều này đặc biệt quan trọng trong một xã hội mà chúng ta thường xuyên nhìn thấy những câu chuyện thành công rất sớm.
Một người 27 tuổi mua được nhà. Một người 30 tuổi trở thành giám đốc. Một người 35 tuổi bán công ty với giá hàng triệu đô la.
Những câu chuyện đó có thể truyền cảm hứng. Nhưng chúng cũng dễ khiến chúng ta quên mất rằng mình đang so sánh cả cuộc đời thật của bản thân với một phần nổi bật nhất trong cuộc đời người khác.
Bạn không biết họ đã có những lợi thế gì, đã trải qua những gì hay phải đánh đổi điều gì.
Và quan trọng hơn, mục tiêu của họ có thể không phải mục tiêu của bạn.
Cuộc đời không phải một cuộc thi mà tất cả thí sinh đều có cùng điểm xuất phát, cùng nguồn lực và cùng một vạch đích.
6. Một kiểu tham vọng trưởng thành hơn
Có lẽ khi còn trẻ, chúng ta thường nghĩ người tham vọng là người muốn đạt được thật nhiều.
Nhưng khi trưởng thành, tôi nghĩ có một cách định nghĩa khác đáng để cân nhắc.
Người tham vọng không nhất thiết phải là người muốn có nhiều tiền nhất, chức danh cao nhất hay thành tích nổi bật nhất.
Đôi khi, đó là người biết mình muốn xây dựng điều gì và sẵn sàng kiên trì với nó.
Họ có thể muốn trở thành một chuyên gia giỏi, xây dựng một doanh nghiệp, tạo ra tài sản đủ lớn để không phải lo lắng quá nhiều về tiền bạc, hoặc đơn giản là làm một công việc có ích mà vẫn có thời gian cho gia đình.
Điểm chung không phải là quy mô của mục tiêu.
Điểm chung là họ hiểu vì sao mục tiêu đó quan trọng đối với mình.
Nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan, thông qua Self-Determination Theory — lý thuyết tự quyết — nhấn mạnh vai trò của những nhu cầu tâm lý như quyền tự chủ, cảm giác có năng lực và sự kết nối với người khác đối với động lực và sức khỏe tinh thần.
Nếu nhìn từ góc độ này, một câu hỏi đáng đặt ra không chỉ là:
“Mình có đủ tham vọng để đạt được mục tiêu không?”
Mà còn là:
“Mục tiêu này có thực sự là điều mình muốn, hay mình đang theo đuổi nó vì sợ bị đánh giá?”
Bởi vì có một khác biệt lớn giữa việc cố gắng để xây dựng cuộc sống mình mong muốn và việc cố gắng chỉ để tránh cảm giác mình thua kém người khác.
Cả hai đều có thể khiến chúng ta làm việc rất chăm chỉ.
Nhưng chỉ một trong hai thực sự đưa chúng ta đến gần hơn với điều mình coi trọng.
7. Nếu đang ở tuổi 35–44 và chưa biết mình muốn gì thì sao?
Trước hết, bạn không nhất thiết phải có câu trả lời ngay lập tức.
Chúng ta thường được dạy cách đặt mục tiêu, nhưng ít khi được dạy cách nhận ra khi nào một mục tiêu không còn phù hợp.
Chúng ta biết cách lập kế hoạch năm năm, nhưng ít khi dừng lại để hỏi liệu mình có còn muốn sống cuộc đời mà kế hoạch đó đang hướng tới hay không.
Nếu đang cảm thấy mơ hồ, có lẽ bạn có thể bắt đầu bằng ba câu hỏi đơn giản.
Thứ nhất: Điều gì mình không muốn tiếp tục trong năm năm tới?
Có thể bạn không muốn tiếp tục làm công việc không có cơ hội phát triển. Có thể bạn không muốn đánh đổi sức khỏe để kiếm thêm tiền. Cũng có thể bạn không muốn sống trong trạng thái luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt.
Đôi khi, biết điều mình không muốn là bước đầu để tìm ra điều mình thực sự muốn.
Thứ hai: Nếu không cần chứng minh điều gì với bất kỳ ai, mình sẽ lựa chọn điều gì?
Nếu không có mạng xã hội, không có những buổi họp lớp, không có ánh mắt đánh giá của người thân hay bạn bè, bạn còn muốn theo đuổi mục tiêu hiện tại không?
Câu hỏi này không có nghĩa chúng ta phải bỏ qua trách nhiệm hoặc ngừng quan tâm đến người khác.
Nó chỉ giúp phân biệt điều mình thực sự coi trọng với những kỳ vọng mà mình đã vô tình tiếp nhận.
Thứ ba: Mình sẵn sàng đánh đổi điều gì, và không sẵn sàng đánh đổi điều gì?
Bạn có thể sẵn sàng làm việc chăm chỉ thêm năm năm để xây dựng tài sản. Nhưng bạn có sẵn sàng hy sinh toàn bộ thời gian cho gia đình không?
Bạn có thể muốn trở thành một chuyên gia hàng đầu. Nhưng bạn có sẵn sàng dành hàng nghìn giờ để rèn luyện chuyên môn không?
Một mục tiêu chỉ thực sự có ý nghĩa khi bạn hiểu cả phần thưởng lẫn cái giá phải trả.
Sau cùng, bạn không cần tìm ra một sứ mệnh vĩ đại để tiếp tục sống tốt.
Đôi khi, chỉ cần tìm được một hướng đi đủ đáng giá để bạn muốn thức dậy vào sáng hôm sau và tiếp tục cố gắng.
8. Có lẽ chúng ta không cần tham vọng ít đi, mà cần hiểu nó hơn
Tôi nghĩ điều khó nhất khi trưởng thành không hẳn là chấp nhận rằng mình chưa đạt được những gì từng mong muốn.
Điều khó hơn là chấp nhận rằng ngay cả khi đạt được chúng, mình cũng có thể không cảm thấy hạnh phúc như đã tưởng tượng.
Bạn có thể có công việc tốt hơn nhưng vẫn lo lắng về tương lai.
Bạn có thể kiếm nhiều tiền hơn nhưng lại có ít thời gian hơn.
Bạn có thể được nhiều người công nhận nhưng vẫn không chắc mình có đang sống đúng với điều mình mong muốn hay không.
Và rồi, ở một thời điểm nào đó, bạn phải tự trả lời câu hỏi: mình muốn tiếp tục cuộc đua này vì điều gì?
Có lẽ trưởng thành không phải là lúc chúng ta hết tham vọng.
Có lẽ đó là lúc chúng ta bắt đầu hiểu rằng thời gian, sức khỏe, các mối quan hệ và sự bình yên cũng là những nguồn lực hữu hạn, không kém gì tiền bạc.
Chúng ta vẫn có thể muốn thành công. Vẫn có thể muốn kiếm nhiều tiền, trở nên giỏi hơn, xây dựng một thứ gì đó có giá trị và khiến bản thân tự hào.
Nhưng chúng ta không nhất thiết phải muốn tất cả mọi thứ cùng một lúc.
Và cũng không cần phải đạt được chúng theo cùng một lịch trình với người khác.
Nếu tuổi 25 là lúc chúng ta muốn chứng minh rằng mình có thể làm được mọi thứ, thì có lẽ tuổi 35–44 là lúc chúng ta bắt đầu hỏi một câu khó hơn:
“Trong tất cả những điều mình có thể làm, điều gì thực sự đáng để mình dành phần đời tiếp theo cho nó?”
Có thể bạn chưa có câu trả lời.
Không sao cả.
Miễn là bạn đang thành thật với bản thân, vẫn còn khả năng lựa chọn và sẵn sàng thử tìm ra câu trả lời, thì hành trình của bạn vẫn chưa kết thúc.
Bạn không nhất thiết phải là người thành công sớm nhất.
Bạn cũng không cần phải trở thành người tham vọng nhất.
Bạn chỉ cần hiểu mình đang cố gắng vì điều gì — và liệu điều đó có xứng đáng với cuộc đời mà bạn đang xây dựng hay không.
Còn bạn thì sao? Khi nhìn lại tuổi 25 và hiện tại, bạn cảm thấy mình tham vọng hơn, ít tham vọng hơn, hay chỉ đang muốn những điều khác trước?