Self-Compassion, Boundaries và hành trình chữa lành.
“Điều dũng cảm nhất đôi khi không phải là tiếp tục hy sinh. Mà là dám tin rằng mình vẫn xứng đáng được yêu thương, ngay cả khi mình ngừng hy sinh.”
Chiếc lồng chưa bao giờ được khóa
Ở cuối Phần III, chúng ta nói rằng người có Martyr Complex giống như đang đứng trong một chiếc lồng mà cánh cửa luôn mở.
Đó là một hình ảnh mang tính biểu tượng.
Bởi trên thực tế, rất ít người thật sự bị buộc phải sống như vậy.
Không ai bắt họ phải nhận thêm việc.
Không ai ép họ phải luôn nói “được”.
Không ai yêu cầu họ không bao giờ được nghỉ ngơi.
Điều giữ họ ở lại thường là một giọng nói rất quen thuộc trong tâm trí.
“Nếu mình từ chối, họ sẽ thất vọng.”
“Nếu mình nghỉ ngơi, mình thật ích kỷ.”
“Nếu mình không còn hữu ích, liệu ai còn cần mình?”
Những câu nói ấy không phải là sự thật.
Chúng là những niềm tin.
Và điều tuyệt vời về niềm tin là:
Điều đã được học cũng có thể được học lại.
Bài học đầu tiên: Giá trị của bạn không đến từ sự hữu ích
Có một câu hỏi mình rất thích đặt cho những người luôn sống vì người khác.
“Nếu ngày mai bạn bị ốm nặng trong sáu tháng và không thể giúp bất kỳ ai, bạn có còn là một người đáng quý không?”
Hầu hết mọi người đều trả lời ngay:
“Có chứ.”
Sau đó mình hỏi tiếp:
“Vậy tại sao bạn không áp dụng câu trả lời ấy cho chính mình?”
Đây là nghịch lý của Martyr Complex.
Họ tin rằng mọi người đều xứng đáng được yêu thương vô điều kiện.
Ngoại trừ chính họ.
Nhưng giá trị của một con người chưa bao giờ chỉ nằm ở những gì họ tạo ra.
Một người cha không chỉ có giá trị vì kiếm được tiền.
Một người mẹ không chỉ có giá trị vì chăm sóc gia đình.
Một người nhân viên không chỉ có giá trị vì làm việc chăm chỉ.
Nếu toàn bộ giá trị của bạn phụ thuộc vào việc bạn còn giúp được người khác hay không, thì đó không còn là lòng tốt.
Đó là một bản hợp đồng rất mong manh giữa lòng tự trọng và sự hữu ích.
Bài học thứ hai: Ranh giới không phải là ích kỷ
Trong nhiều nền văn hóa Á Đông, từ “ranh giới” (boundary) đôi khi bị hiểu nhầm.
Người biết từ chối bị xem là lạnh lùng.
Người ưu tiên bản thân bị xem là ích kỷ.
Nhưng các nhà tâm lý học nhìn ranh giới theo một cách rất khác.
Ranh giới không phải là bức tường ngăn cách con người.
Nó giống như hàng rào của một khu vườn.
Một khu vườn không có hàng rào sẽ rất dễ bị giẫm nát.
Nhưng một khu vườn có hàng rào vẫn có cánh cổng.
Người khác vẫn có thể bước vào.
Chỉ là không phải bất cứ lúc nào.
Và không phải bằng bất cứ cách nào.
Những người có ranh giới lành mạnh vẫn yêu thương.
Vẫn giúp đỡ.
Vẫn sống vì người khác.
Điểm khác biệt là họ không đánh đổi chính mình để làm điều đó.
Bài học thứ ba: Học cách nhận giúp đỡ
Có một điều khá thú vị.
Nhiều người có Martyr Complex rất thích giúp người khác.
Nhưng lại rất khó nhận sự giúp đỡ.
Khi ai đó hỏi:
“Có cần mình giúp không?”
Họ gần như phản xạ:
“Không sao.”
“Mình tự làm được.”
Đằng sau câu nói ấy đôi khi là một nỗi sợ rất sâu.
Nếu mình cần người khác.
Có phải mình yếu đuối?
Nhưng hãy thử nhìn theo một góc khác.
Khi bạn luôn từ chối sự giúp đỡ, bạn cũng đang vô tình lấy đi cơ hội để người khác thể hiện tình yêu dành cho mình.
Mối quan hệ lành mạnh chưa bao giờ chỉ có một chiều.
Nó giống như hơi thở.
Có lúc hít vào.
Có lúc thở ra.
Nếu chỉ biết cho đi mà không biết nhận lại, sớm muộn gì bạn cũng cạn kiệt.
Lòng tự trắc ẩn – Điều mà người hy sinh thường quên mất
Nhà tâm lý học Kristin Neff, người tiên phong trong nghiên cứu về Self-Compassion (lòng tự trắc ẩn), cho rằng đối xử tử tế với bản thân không làm con người trở nên ích kỷ.
Ngược lại, nó giúp chúng ta bền bỉ hơn trong việc chăm sóc người khác.
Theo bà, lòng tự trắc ẩn gồm ba yếu tố.
1. Self-Kindness – Tử tế với chính mình
Nếu một người bạn mắc sai lầm, bạn sẽ an ủi họ.
Vậy tại sao khi chính mình mắc sai lầm, bạn chỉ biết trách móc?
2. Common Humanity – Ai cũng có lúc yếu đuối
Martyr Complex thường khiến một người nghĩ rằng:
“Chỉ mình mình yếu.”
Thực ra, ai cũng có lúc mệt.
Ai cũng có lúc cần được giúp.
Điều đó không khiến bạn kém giá trị hơn.
Nó chỉ khiến bạn trở nên con người hơn.
3. Mindfulness – Nhận diện cảm xúc thay vì để chúng điều khiển
Đôi khi, chỉ cần dừng lại vài phút và tự hỏi:
“Điều mình đang cảm thấy là gì?”
đã đủ để ngăn chúng ta tiếp tục bước vào vòng lặp cũ.
Một bài tập nhỏ
Lần tới, trước khi đồng ý giúp ai đó, hãy dừng lại vài giây.
Tự hỏi mình ba câu.
Thứ nhất:
Mình thật sự muốn giúp, hay mình sợ bị đánh giá nếu từ chối?
Thứ hai:
Nếu không ai biết việc này, mình vẫn muốn làm chứ?
Thứ ba:
Sau khi giúp xong, mình sẽ còn đủ năng lượng cho bản thân không?
Ba câu hỏi ấy không nhằm khiến bạn bớt tốt.
Chúng chỉ giúp bạn chắc chắn rằng lòng tốt của mình xuất phát từ sự tự nguyện, chứ không phải từ cảm giác tội lỗi.
Nhìn lại lịch sử bằng một góc nhìn khác
Ở Phần I, chúng ta đã nhắc đến những nhân vật như Trần Bình Trọng, Phan Đình Phùng hay Nhạc Phi.
Lịch sử tôn vinh họ vì những lựa chọn phi thường trong những thời khắc phi thường.
Nhưng cuộc sống của phần lớn chúng ta không diễn ra trên chiến trường.
Nó diễn ra trong căn bếp.
Trong văn phòng.
Trong lớp học.
Trong những cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con cái.
Nếu ngày nào chúng ta cũng sống như đang phải chứng minh lòng trung nghĩa bằng sự chịu đựng, thì điều còn lại sẽ không phải là anh hùng.
Mà là kiệt sức.
Có lẽ, điều xã hội cần hôm nay không phải là ít đi những người tử tế.
Mà là nhiều hơn những người tử tế biết chăm sóc chính mình.
Kết luận: Một người tốt không cần phải là người chịu khổ nhất
Nhà nghiên cứu Brené Brown từng viết:
“We cannot practice compassion with other people if we cannot treat ourselves kindly.”
“Chúng ta không thể thực hành lòng trắc ẩn với người khác nếu không biết đối xử tử tế với chính mình.”
Có lẽ đây cũng là thông điệp đẹp nhất mà Martyr Complex để lại cho chúng ta.
Rằng lòng tốt không nằm ở việc bạn chịu đựng bao nhiêu.
Không nằm ở việc bạn đã hy sinh bao nhiêu năm.
Cũng không nằm ở việc có bao nhiêu người mắc nợ bạn.
Lòng tốt nằm ở khả năng yêu thương mà không biến tình yêu thành sự đánh đổi.
Ở khả năng cho đi mà không đánh mất chính mình.
Ở khả năng nói “không” mà không cảm thấy mình là người xấu.
Người xưa có câu:
“Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.”
Thật thú vị khi “tu thân” luôn đứng đầu.
Có lẽ tổ tiên chúng ta chưa bao giờ dạy rằng hãy quên bản thân để cứu cả thế giới.
Chỉ là theo thời gian, chúng ta đã vô tình hiểu sai ý nghĩa của sự hy sinh.
Một ngọn nến có thể thắp sáng căn phòng.
Nhưng nếu cháy mãi mà không bao giờ được thay sáp, nó cũng sẽ lụi tàn.
Con người cũng vậy.
Bạn không cần phải kiệt sức để chứng minh rằng mình là người tử tế.
Đôi khi, điều dũng cảm nhất không phải là tiếp tục gánh thêm một vai trò.
Mà là nhẹ nhàng đặt nó xuống.
Và lần đầu tiên sau rất nhiều năm, đủ bình yên để nói với chính mình:
“Hôm nay, đến lượt mình được chăm sóc.”